Ο Δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ/ Body Mass Index-BMI) είναι ένας ευρέως διαδεδομένος και χρησιμοποιούμενος δείκτης που εξετάζει το σωματικό βάρος σε σχέση με το ύψος. Για να υπολογιστεί διαιρούμε το σωματικό βάρος (kg) με το ύψος στο τετράγωνο (m2). Ανάλογα με το αποτέλεσμα τα άτομα μπορεί να καταταχθούν σε τέσσερις κατηγορίες και χαρακτηρίζονται από λιποβαρή έως παχύσαρκα (AMA, 2023; Wu et al., 2024).
Αν και παραμένει ένας συχνά χρησιμοποιούμενος δείκτης, ειδικά σε ιατρικά περιβάλλοντα, ερευνητικές μελέτες και προγράμματα δημόσιας υγείας, ο ΔΜΣ θεωρείται ότι δεν αρκεί για να αξιολογήσει συνολικά την υγεία ενός ανθρώπου.
Ιστορία του ΔΜΣ
Ο ΔΜΣ αποτελεί έναν μαθηματικό τύπο ο οποίος δημιουργήθηκε την δεκαετία του 1830 από τον Βέλγο μαθηματικό Adolphe Quetelet με σκοπό την ανάπτυξη ενός απλού τρόπου αξιολόγησης του σωματικού μεγέθους σε επίπεδο πληθυσμού. Η αρχική ονομασία ήταν “Δείκτης Quetelet” και δεν είχε σχεδιαστεί για την εκτίμηση της ατομικής υγείας, την διάκριση των ανθρώπων ανάλογα με το βάρος τους ή την διάγνωση της παχυσαρκίας.
Αρκετές δεκαετίες αργότερα όμως, υιοθετήθηκε από την ιατρική κοινότητα ως εργαλείο ταξινόμησης των ασθενών βάση του σωματικού τους βάρους, κυρίως λόγω της ευκολίας στην χρήση του.
Τι είναι ο ΔΜΣ;
Ο ΔΜΣ υπολογίζεται διαιρώντας το βάρος ενός ατόμου σε κιλά με το τετράγωνο του ύψους του σε μέτρα:
ΔΜΣ=Kg/m2
Με βάση τα αποτελέσματα, το άτομο κατατάσσεται σε τέσσερις βασικής κατηγορίες:
● <18.5 kg/m2 → Λιποβαρές
● 18.5-24.9 kg/m2 → Φυσιολογικό Βάρος
● 25-29.9 kg/m2 → Υπέρβαρο
● ≥30 kg/m2 → Παχύσαρκο
Βασικοί Περιορισμοί του ΔΜΣ
- Δεν διαχωρίζει την λιπώδη από την μυϊκή μάζα
Ο πιο σημαντικός περιορισμός του ΔΜΣ είναι ότι δεν μπορεί να εκτιμήσει αν το αυξημένο βάρος οφείλεται σε αυξημένη ποσότητα λιπώδους ιστού, μυϊκής μάζας ή οστικής πυκνότητας. Έτσι ένα άτομο, για παράδειγμα ένας αθλητής, με αυξημένη μυϊκή μάζα μπορεί να χαρακτηριστεί ότι έχει “υπερβαρία” ή “παχυσαρκία” παρότι είναι σε εξαιρετική φυσική κατάσταση και διαθέτει χαμηλό ποσοστό λίπους (Sweatt et al., 2024; Wu et al., 2024).
Αντίστοιχα, ένα άτομο που βάση του ΔΜΣ χαρακτηρίζεται “φυσιολογικό” μπορεί να διαθέτει αυξημένο ποσοστό λιπώδους ιστού ή σπλαχνικού λίπους και χαμηλό ποσοστό μυϊκής μάζας, γεγονός που συνδέεται με αυξημένο μεταβολικό κίνδυνο (Wu et al., 2024). - Δεν λαμβάνει υπόψη την κατανομή του λιπώδους ιστού
Εκτός από την ποσότητα του λιπώδους ιστού στο σώμα, μεγάλη σημασία έχει και η θέση στην οποία βρίσκεται το λίπος. Το αυξημένο σπλαχνικό λίπος έχει συσχετιστεί με την εμφάνιση:
● σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2
● καρδιαγγειακών νοσημάτων
● υπέρτασης
● χρόνιας φλεγμονής
● κάποιων ειδών καρκίνου
Ο ΔΜΣ όμως δεν μπορεί να υπολογίσει πού βρίσκεται ο λιπώδης ιστός στο σώμα και σε ποια ποσότητα (AMA, 2023).
Για αυτό, άλλοι δείκτες, όπως η περιφέρεια μέσης ή η αναλογία μέσης/ύψους, θεωρούνται καλύτεροι δείκτες για την εκτίμηση του καρδιομεταβολικού κινδύνου.
3. Δεν προσαρμόζεται σε ηλικία, φύλο και εθνικότητα
Μερικά ακόμα χαρακτηριστικά του ατόμου που δεν λαμβάνει υπόψη του ο ΔΜΣ είναι το φύλο, η ηλικία και η εθνικότητα.
Οι γυναίκες έχουν φυσιολογικά μεγαλύτερο ποσοστό λιπώδους ιστού σε σχέση με τους άντρες, ενώ με την ηλικία παρατηρείται μια φυσιολογική απώλεια μυϊκής μάζας και αύξηση λιπώδους ιστού και στα δύο φύλα. Επιπλέον, διαφορετικοί πληθυσμοί εμφανίζουν διαφορετικά πρότυπα σωματικής σύστασης και κατανομής λίπους. Ωστόσο, τα ίδια όρια ΔΜΣ εφαρμόζονται οριζόντια σε όλους τους πληθυσμούς, ανεξαρτήτως των παραπάνω χαρακτηριστικών(AMA Adopts New Policy Clarifying Role of BMI as a Measure in Medicine, 2023; AMA, 2023; Young, 2023).
Το 2013, η Αμερικανική Ιατρική Ένωση (American Medical Association-AMA) αναγνώρισε επίσημα ότι ο ΔΜΣ βασίζεται κυρίως σε δεδομένα λευκών, αρσενικών πληθυσμών συγκεκριμένων εθνικοτήτων και προηγούμενων γενεών και ότι η χρήση του χωρίς προσαρμογή και χωρίς περαιτέρω κλινική εξέταση μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα(AMA Adopts New Policy Clarifying Role of BMI as a Measure in Medicine, 2023; AMA, 2023).
4. Δεν αξιολογεί την συνολική υγεία
Η υγεία ενός ατόμου εξαρτάται από πληθώρα παραγόντων που δεν μπορούν να αξιολογηθούν από μόνο έναν δείκτη και δεν μπορούν να χαρακτηριστούν από έναν και μόνο αριθμό. Παράγοντες όπως:
● Η ποιότητα της διατροφής
● Η φυσική δραστηριότητα
● Η ποιότητα και η ποσότητα του ύπνου
● Το στρες
● Η ψυχική υγεία
● Οι αιματολογικοί δείκτες
● Το ιατρικό ιστορικό
παίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο στην συνολική υγεία και ευζωία ενός ατόμου.
Ένα άτομο με αυξημένο ΔΜΣ μπορεί να έχει πολύ καλή μεταβολική υγεία λόγω των καλών συνηθειών του (διατροφή, γυμναστική, ύπνος κτλ), ενώ ένα άτομο με φυσιολογικό ΔΜΣ μπορεί να εμφανίζει σοβαρούς παράγοντες κινδύνου εμφάνισης ασθενειών (Sweatt et al., 2024; Wu et al., 2024).
Οι Επιπτώσεις του ΔΜΣ – Ψυχολογικές και Κοινωνικές
Η έμφαση στο αποτέλεσμα του ΔΜΣ και ο χαρακτηρισμός με βάση αυτόν, μπορεί να οδηγήσει σε στιγματισμό, αρνητική εικόνα σώματος, λανθασμένες αντιλήψεις για την υγεία και σε ψυχιατρικά νοσήματα. Πολλές έρευνες επισημαίνουν ότι η αποκλειστική χρήση του ΔΜΣ ή η προσκόλληση στα αποτελέσματά του ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά τη σχέση του ατόμου με το σώμα του και το φαγητό (Young, 2023).
Επίσης, υπάρχουν ενδείξεις ότι η εξάρτηση από τον ΔΜΣ μπορεί να οδηγήσει σε καθυστέρηση διαγνώσεων, καθυστέρηση παροχής ιατρικής βοήθειας/θεραπείας και ελλιπή αξιολόγηση ασθενών (Young, 2023).
Τι θα έπρεπε να αξιολογείται;
Ο ΔΜΣ θα μπορούσε να αποτελεί ένα πολύ γρήγορο αρχικό εργαλείο screening πριν από την κλινική αξιολόγηση. Η σύγχρονη κλινική διατροφική αξιολόγηση όμως περιλαμβάνει και άλλους δείκτες/αναλύσεις όπως:
- Ανάλυση σύστασης σώματος (συνήθως με την μέθοδο της βιοηλεκτρικής εμπέδησης)
- Περιφέρεια μέσης
- Περιφέρεια ισχίου
- Βιοχημικές /αιματολογικές εξετάσεις
- Επίπεδο φυσικής κατάστασης
- Διατροφικές συνήθειες
- Ιατρικό και φαρμακευτικό ιστορικό
Η εξατομικευμένη και πλήρης αξιολόγηση από έναν κλινικό διαιτολόγο μπορεί να προσφέρει μια πολύ πιο ολοκληρωμένη εικόνα της υγείας ενός ατόμου (AMA, 2023; Sweatt et al., 2024; Wu et al., 2024).
Βιβλιογραφία
- AMA adopts new policy clarifying role of BMI as a measure in medicine. (2023, June 14). American Medical Association. https://www.ama-assn.org/press-center/ama-press-releases/ama-adopts-new-policy-clarifying-role-bmi-measure-medicine
- AMA: Use of BMI alone is an imperfect clinical measure. (2023, June 14). American Medical Association. https://www.ama-assn.org/public-health/chronic-diseases/ama-use-bmi-alone-imperfect-clinical-measure
- Sweatt, K., Garvey, W. T., & Martins, C. (2024). Strengths and Limitations of BMI in the Diagnosis of Obesity: What is the Path Forward? Current Obesity Reports, 13(3), 584–595. https://doi.org/10.1007/s13679-024-00580-1
- Wu, Y., Li, D., & Vermund, S. H. (2024). Advantages and Limitations of the Body Mass Index (BMI) to Assess Adult Obesity. International Journal of Environmental Research and Public Health, 21(6), 757. https://doi.org/10.3390/ijerph21060757
- Young, J. (2023). AMA Code of Medical Ethics’ Opinions Related to Clinical Use of BMI. AMA Journal of Ethics, 25(7), 514–516. https://doi.org/10.1001/amajethics.2023.514
Μαρία Πετροπούλου
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος, MSc
